Το ρουμπίνι της Ανατολής: Η μέρα που η Περσία έγινε Ιράν και πώς το πετρέλαιο «άλλαξε το στέμμα με το τουρμπάνι»

2026-03-27 - 16:42

Ο Αμπάς Αραγτσί, υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, φορά στο χέρι του το δακτυλίδι με το κόκκινο ρουμπίνι. Αυτός ο ημιπολύτιμος λίθος περιβάλλεται από θρύλους και παραδόσεις χιλιετιών. Το Ιράν ήταν για πολλούς το ρουμπίνι της Ανατολής και για ακόμη περισσότερους σήμερα, η προβολή στο μέλλον της αυτοκρατίας που άφησε πίσω του ο Κύρος. Υπάρχουν τα τελευταία 120 χρόνια τρία ονόματα που πρέπει να συγκρατήσει κανείς για να καταλάβει πώς η επικράτεια των Αχαιμενιδών, η Περσία, μετονόμαστηκε και έγινε Ιράν. Τότε, υπήρχε χρυσάφι. Στις αρχές του 20ου αιώνα, πετρέλαιο και αποικιοκρατία. Διαβάστε ακόμα: Χαμίτ Μποζαρσλάν στα «ΝΕΑ»: «Το Ιράν ακόμη δεν είναι Βιετνάμ» Υπάρχει ο Τσώρτσιλ, πολυεθνικές εταιρείες, η γέννηση της BP. 1.Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί (1878–1944) ήταν ο ιδρυτής της δυναστείας των Παχλαβί και Σάχης του Ιράν από το 1925 έως την αναγκαστική παραίτησή του το 1941. Εκσυγχρόνισε βίαια το Ιράν, εφαρμόζοντας μεταρρυθμίσεις, εκπερσισμό και υποδομές, ενώ το 1935 μετονόμασε επίσημα τη χώρα από Περσία σε Ιράν. Η διακυβέρνησή του ήταν δεσποτική, ενισχύοντας τον εθνικισμό. 2. Μοχάμεντ Μοσαντέκ (Πρωθυπουργός 1951-1953): Δημοφιλής πολιτικός, ο οποίος πέτυχε την εθνικοποίηση της Anglo-Iranian Oil Company, θέλοντας να απελευθερώσει το Ιράν από τη βρετανική επιρροή. 3. Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί (Σάχης): Ο τελευταίος μονάρχης του Ιράν, ο οποίος επεδίωκε εκσυγχρονισμό μεν, αλλά με συγκεντρωτική εξουσία. Επέστρεψε στην ενεργό εξουσία μετά την ανατροπή του Μοσαντέκ, βασιζόμενος στην υποστήριξη της Δύσης και τη μυστική αστυνομία SAVAK. Η αλλαγή ονομασίας Στις 21 Μαρτίου 1935, η Περσία, όπως ήταν γνωστή επί αιώνες στη Δύση, μετονομάστηκε επισήμως σε Ιράν. Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί ζήτησε από τις ξένες κυβερνήσεις να χρησιμοποιούν το όνομα «Ιράν» αντί για «Περσία» σε διεθνές επίπεδο. Διαβάστε ακόμα: Economist: «Από τη θεϊκή στη σκληρή εξουσία» – Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν πάρει τον ολοκληρωτικό έλεγχο στο Ιράν; Από τα τέλη του 1934 είχε ξεκινήσει μια οργανωμένη διπλωματική διαδικασία με την αποστολή επίσημης εγκυκλίου από το υπουργείο Εξωτερικών του Ιράν, προς όλες τις ξένες πρεσβείες. Ο Σάχης όρισε ως ημερομηνία έναρξης της αλλαγής την 21η Μαρτίου 1935, η οποία συμπίπτει με το Νορούζ, την περσική πρωτοχρονιά, θέλοντας να σηματοδοτήσει μια νέα αρχή για το έθνος. Η απόφαση Η καθιέρωση του ονόματος δεν ήταν μια απλή τυπική αλλαγή. Το «Ιράν» αποτελούσε παραδοσιακή ονομασία, που χρησιμοποιούνταν ήδη στο εσωτερικό της χώρας επί πολλούς αιώνες και παρέπεμπε στην ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα των ιρανικών λαών. Η λέξη προέρχεται από τον περσικής προέλευσης όρο, «Αριάν» που σήμαινε «χώρα των Ιρανών». Με την καθιέρωσή του στη διεθνή σκηνή, ο Σάχης επιδίωκε να απομακρύνει τη χώρα από την αρχαιολατρική εικόνα που συνόδευε τον όρο «Περσία» και να την παρουσιάσει ως ένα σύγχρονο, εθνικά συγκροτημένο κράτος. Αυταρχισμός Η πολιτική του, ωστόσο, συνοδεύτηκε από αντιφάσεις και έντονες αντιδράσεις. Παρά τις εκσυγχρονιστικές τομές – από την ανάπτυξη των μεταφορών έως τις παρεμβάσεις στην κοινωνική ζωή – η αυταρχική διακυβέρνηση και οι συγκεντρωτικές πρακτικές περιόρισαν τη λαϊκή του απήχηση. Ποιος ήταν ο πρώτος Σάχης Γεννημένος το 1878, ο Ρεζά Σαχ αναδείχθηκε μέσα από τον στρατό και έφτασε στην εξουσία σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης για τη χώρα. Προσπάθησε να εκσυγχρονίσει την περσική μοναρχία και ανέβηκε γρήγορα τη στρατιωτική ιεραρχία. Το 1921, μαζί με άλλους μεταρρυθμιστές, ανέτρεψε την παρακμάζουσα δυναστεία των Καζάρ. Θέλω να μοιάσω στον Κεμάλ Δύο χρόνια αργότερα έγινε πρωθυπουργός και κυβερνήτης της χώρας. Θέλησε να μιμηθεί τον σύγχρονό του Κεμάλ Ατατούρκ, αλλά συνάντησε σθεναρή αντίσταση, ιδίως από τον ισχυρό ισλαμικό κλήρο, στην προσπάθειά του να επιβάλει μια λαϊκή δημοκρατία τουρκικού τύπου. Από την Περσία στο σύγχρονο κράτος Δίνοντας το 1925 το όνομα Παχλαβί στη δυναστεία του και αλλάζοντας το 1935 το όνομα της Περσίας σε Ιράν, ο Σάχης μετήλθε μεθόδων που έμοιαζαν με αυτές του Ατατούρκ. Έπληξε τους ληστές που λυμαίνονταν τη χώρα, υπέταξε τις ανυπότακτες φυλές, εκσυγχρόνισε τις επικοινωνίες, κατασκεύασε τον πρώτο σιδηρόδρομο, προώθησε την εκβιομηχάνιση. Ακόμη, ενεθάρρυνε την εκπαίδευση σε βάσεις δυτικού τύπου καθώς και τη γυναικεία απελευθέρωση καταργώντας το τσαντόρ και επιβάλλοντας το ευρωπαϊκό ένδυμα και για τα δύο φύλα. Πήγε με τους Γερμανούς Όμως οι απολυταρχικές μέθοδοι διακυβέρνησής του και η αρπαγή για προσωπικό όφελος μεγάλων εκτάσεων γης, περιόρισαν θεαματικά τη δημοτικότητά του. Αλλά εισέβαλαν Βρετανοί και Σοβιετικοί Η φιλογερμανική στάση του Ιράν κατά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο προκάλεσε τον φόβο των συμμάχων ότι μπορεί να απολέσουν τα ζωτικά αποθέματα ιρανικού πετρελαίου. Βρετανικά και σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Ιράν και ανάγκασαν τον σάχη να παραιτηθεί υπέρ του γιου του. Ο Ρεζά Σαχ Παχλεβί μετά την παραίτησή του στη Νότια Αφρική, το 1942 Ο Ρεζά Σαχ πέθανε στην εξορία το 1944. Το 1959, επί του διαδόχου και γιου του Σάχη, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, επετράπη η παράλληλη χρήση και των δύο ονομάτων, «Περσία» και «Ιράν» σε επίσημα έγγραφα. Αν και ο όρος «Περσία» επιβιώνει ακόμη στη διεθνή χρήση, κυρίως για να περιγράψει τον πολιτισμό και το ιστορικό παρελθόν, το «Ιράν» είναι το όνομα που καθιερώθηκε ως η σύγχρονη ταυτότητα ενός κράτους με βαθιές ρίζες στον χρόνο. Τα σημαντικά γεγονότα Είναι ιδιαιτέρως κατατοπιστικές οι πληροφορίες που παραθέτει για το Ιράν, ο Βρετανός διπλωματικός συντάκτης και πρώην πολεμικός ανταποκριτής, Τιμ Μάρσαλ, στα βιβλία του «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας» & «Η Δύναμη της Γεωγραφίας» από τις εκδόσεις Διόπτρα. Ποιοι είναι οι Πέρσες Ιρανοί, το πετρέλαιο, και η Ισλαμική Επανάσταση. 1. «Δεν είμαστε Άραβες» Το Ιράν είναι μια μη αραβική χώρα όπου η πλειονότητα του πληθυσμού ομιλεί φαρσί. Πρόκειται για ένα μεγαθήριο με πολυάριθμες μειονότητες, όπως οι Αζέροι, οι Κούρδοι και οι Τουρκμένοι. Είναι η δέκατη έβδομη μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο, μεγαλύτερη από τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο μαζί. Το Ιράν δείχνει από ψηλά σαν ένα ενιαίο βουνίσιο οχυρό — περιβάλλεται από οροσειρές, όπως τα Ζάγκρος και τα Ελμπούρζ, που το προστατεύουν αλλά ταυτόχρονα το περιορίζουν. Μολονότι ο πληθυσμός αποτελείται αποκλειστικά από Ιρανούς, αυτοί προέρχονται από πολλές διαφορετικές εθνοτικές ομάδες. Τα περσικά (φαρσί) είναι η πρώτη γλώσσα για σχεδόν το 60% των Ιρανών και είναι η επίσημη γλώσσα της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, Κούρδοι, Μπαλούχοι, Τουρκμένοι, Αζέροι και Αρμένιοι χρησιμοποιούν ο καθένας τη δική του γλώσσα, όπως κάνουν και οι πολλές μικρότερες ομάδες. Αυτή η διαφορετικότητα σημαίνει ότι οι πολιτικοί άρχοντες της χώρας προσπαθούσαν πάντα να έχουν μια ισχυρή, κεντρική και συχνά καταπιεστική εξουσία προκειμένου να διασφαλίζουν ότι καμία περιοχή δεν πρόκειται να αποσχιστεί ή να προσφέρει βοήθεια σε ξένες δυνάμεις. 2.Μέχρι που ήρθαν οι Βρετανοί Το πετρέλαιο στην περιοχή ανακαλύφθηκε το 1908 και αμέσως έγινε πηγή πλούτου αλλά και κατάρας. Οι Βρετανοί έκαναν το παν για να εξασφαλίσουν τα αποκλειστικά δικαιώματα εξόρυξης και πώλησης αυτής της νέας πηγής ενέργειας. Όπως έγραψε αργότερα ο Τσώρτσιλ, «Η τύχη μάς έφερε ένα δώρο από τη χώρα των παραμυθιών που ούτε στα πιο τρελά μας όνειρα δεν είχαμε φανταστεί». Η Αγγλο-Περσική Εταιρεία Πετρελαίου (αργότερα BP) ιδρύθηκε το 1909 και οι Βρετανοί είχαν το πλειοψηφικό μερίδιο των μετοχών. 3. Η ιστορία της BP Η Αγγλο-Περσική Εταιρεία Πετρελαίου κράτησε για δεκαετίες το μεγαλύτερο μέρος των κερδών, ενώ ο ιρανικός λαός έβλεπε ελάχιστα οφέλη. Αυτός ο διαρκής εξευτελισμός έθρεψε την εχθρότητα προς τη Δύση. 4. Tα χρήματα από το ιρανικό πετρέλαιο στους Ιρανούς Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορίας του Ιράν είναι ότι το 1951 ένας ένθερμος υποστηρικτής της εθνικοποίησης των πετρελαίων, ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ, έγινε πρωθυπουργός και πέρασε έναν νόμο που δήλωνε ρητά ότι τα χρήματα από το ιρανικό πετρέλαιο θα πήγαιναν μόνο στο Ιράν. Ο Μοσαντέκ Η αντίδραση υπήρξε άμεση. Ο Σάχης (μονάρχης) εγκατέλειψε τη χώρα, τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία στις βρετανικές τράπεζες πάγωσαν, τα αγαθά που προορίζονταν για το Ιράν δεν αποστέλλονταν και οι τεχνικοί στο διυλιστήριο αποσύρθηκαν. Εις μάτην, όμως: οι Ιρανοί ήταν ανένδοτοι. 5. Το κλασικό πραξικόπημα Το 1953 το Λονδίνο και η Ουάσινγκτον έστειλαν την MI6 και τη CIA να βοηθήσουν στην οργάνωση ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος. Σε κάποιους το πραξικόπημα φαινόταν επιτυχές, αλλά άφησε πίσω του βαριά σκιά. Η ανάπτυξη της ιρανικής δημοκρατίας διακόπηκε απότομα καθώς ο Σάχης που επέστρεψε οδήγησε τη χώρα σε έναν φαύλο κύκλο καταπίεσης. 6. Χάος Οι συντηρητικές θρησκευτικές ομάδες ήταν εξοργισμένες επειδή είχε παραχωρήσει δικαίωμα ψήφου στους μη μουσουλμάνους· οι χρηματοδοτούμενοι από τη Μόσχα κομμουνιστές έκαναν ό,τι μπορούσαν για να τον υπονομεύσουν· η φιλελεύθερη ιντελιγκέντσια επιθυμούσε δημοκρατία· και οι εθνικιστές αισθάνονταν ταπεινωμένοι. 6. Μια νέα σελίδα, με ημερομηνία 1978 Το 1978 ξέσπασαν μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα. Σ σάχης αντέδρασε με αγριότητα και η SAVAK (μυστική αστυνομία) έγινε συνώνυμη των βασανιστηρίων και των δολοφονιών. Αφού είχαν σκοτωθεί εκατοντάδες διαδηλωτές, κηρύχτηκε στρατιωτικός νόμος. Στο Ιράν γινόταν πλέον επανάσταση. Τον Ιανουάριο του 1979 ο σάχης έφυγε από τη χώρα οριστικά. Ήταν ο τελευταίος Ιρανός ηγέτης υπό την επιρροή των Αμερικανών. (Οι οποίοι άρχισαν αμέσως να υποστηρίζουν το Ιράκ.) 7. Το Έβδομο αμάρτημα και η Τιμωρία «Η Ισλαμική Επανάσταση ήρθε σαν τιμωρία για τα αμαρτήματα της μοναρχίας και των ξένων. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί έδωσε στους Ιρανούς κάτι που δεν είχαν για αιώνες: ένα αφήγημα κυριαρχίας χωρίς ξένες δυνάμεις. Δύο εβδομάδες μετά την πτώση του σάχη, ο Αγιατολάχ έγινε δεκτός με ξέφρενο ενθουσιασμό, καθώς πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι ξεχύθηκαν στους δρόμους για να τον χαιρετήσουν. Αυτό που δεν γνώριζαν οι περισσότεροι ήταν ότι είχαν απλώς ανταλλάξει το στέμμα με το τουρμπάνι».