Η Ισλαμική Δημοκρατία σε σταυροδρόμι
2026-03-03 - 13:36
Ο θάνατος του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ από το πρώτο κύμα αμερικανοϊσραηλινών πληγμάτων πρόκειται για ορισμένους για το πολυαναμενόμενο αποκεφαλιστικό πλήγμα· για άλλους, για την εναρκτήρια κίνηση μιας ελεγχόμενης μετάβασης. Ωστόσο, ακόμη και υπό έναν ηγέτη που ανήγαγε τη στρατηγική αυταπάτη σε τρόπο διακυβέρνησης, η Ισλαμική Δημοκρατία αποδεικνύεται, για ακόμη μία φορά, πιο ανθεκτική από όσο θα ήθελαν όσοι επιδιώκουν την κατάρρευσή της «κατά παραγγελία». Η αρχιτεκτονική που επιμελήθηκε ο Χαμενεΐ δεν είναι μια απλή λατρεία προσωπικότητας που συγκρατείται από το χάρισμα ενός ανθρώπου. Είναι ένα οικοσύστημα: αλληλοεπικαλυπτόμενων μηχανισμών ασφαλείας, θρησκευτικών θεσμών, παρακρατικών ιδρυμάτων και δικτύων οικονομικών προνομίων που έχουν μάθει να επιβιώνουν κάτω από την πίεση κυρώσεων, εξεγέρσεων, εκκαθαρίσεων της ηγεσίας και πολεμικών συρράξεων. Αυτή η δομή εξηγεί γιατί τα σοκ δεν προκαλούν άμεση κατάρρευση. Ενα προσωρινό τριμελές συμβούλιο ηγεσίας έχει οριστεί να αναλάβει τα καθήκοντα του ανώτατου ηγέτη έως ότου η «Συνέλευση των ειδικών» επιλέξει διάδοχο. Αυτή η συνέχεια, ωστόσο, δεν πρέπει να εκληφθεί ως στρατηγική επάρκεια. Χρειάζεται χρόνος για ανασυγκρότηση ύστερα από κρίσεις και απουσία μιας ενιαίας εναλλακτικής συμμαχίας ικανής να διεκδικήσει εξουσία σε επαρχίες, θεσμούς και δρόμους. Ο χρόνος όμως τελειώνει. Η ιρανική αντίδραση έναντι των γειτονικών κρατών δημιουργεί ένα εύρος μετώπου που το καθεστώς δεν μπορεί να αντιμετωπίσει. Αν τα εναπομείναντα κέντρα ισχύος αποτύχουν να λάβουν γρήγορες, ιστορικές αποφάσεις, ιδίως σχετικά με τον τερματισμό του πολέμου και τη σταθεροποίηση της οικονομίας, το πολιτικό σύστημα μπορεί να επιβιώσει για μερικές εβδομάδες, αλλά θα ολισθαίνει διαρκώς προς μια παρατεταμένη κατάρρευση. Ενα κράτος μπορεί να καταστείλει κύματα διαμαρτυριών, αλλά δεν μπορεί επ’ αόριστον να καταπνίξει την αριθμητική της νομισματικής κατάρρευσης, των διαταραχών της προσφοράς και των προσδοκιών του κόσμου που πρέπει κάπως να ζει. Το αποτύπωμα ασφαλείας και οι οικονομικές διασυνδέσεις των Φρουρών της Επανάστασης, τα θρησκευτικά δίκτυα και οι μαφίες πελατειακών σχέσεων δεν εξαφανίζονται με μία δολοφονία. Ακόμη και με την αναφερόμενη εξόντωση σημαντικού τμήματος της ανώτερης διοίκησής τους, οι Φρουροί διατηρούν πολυεπίπεδες αλυσίδες διοίκησης και μια τεράστια επιχειρησιακή γραφειοκρατία που επιτρέπει βραχυπρόθεσμη ανασυγκρότηση. Αυτά τα δίκτυα μπορεί να διασπαστούν, να διαπραγματευτούν, να αποσκιρτήσουν ή να διπλασιάσουν την επιθετικότητά τους, αλλά δεν εξαϋλώνονται με το πλήγμα. Ακόμη κι αν αναδειχθεί γρήγορα νέος ανώτατος ηγέτης, το βαθύτερο ερώτημα παραμένει: μπορεί ή τολμά το καθεστώς να στραφεί προς έναν αυθεντικό ρεαλισμό, διατηρώντας παράλληλα τις εσωτερικές «αφηγήσεις αξιοπρέπειας» που καθιστούν τον συμβιβασμό πολιτικά εμπορεύσιμο στο εσωτερικό; Αυτή η «αξιοπρέπεια» δεν είναι συναισθηματική· είναι εργαλειακή για οποιαδήποτε ταχεία αποκλιμάκωση. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν κατέρρευσε «κατά παραγγελία». Αλλά έχει εισέλθει σε μια φάση όπου η επιβίωση θα εξαρτηθεί λιγότερο από την ικανότητά της να καταστέλλει και περισσότερο από την ικανότητά της να αποφασίζει, και να αποφασίζει διαφορετικά. Ο Ehsan Dastgheib είναι ισπανοϊρανός ερευνητής με ειδίκευση στην Πολιτική Οικονομία της Μέσης Ανατολής, πρώην οικονομικός ακόλουθος και υποψήφιος διδάκτωρ του Ανοικτού Πανεπιστημίου της Μαδρίτης. Live οι εξελίξεις: