Λάσλο Κρασναχορκάι: «Είναι αδύνατον να συνομιλήσεις με έναν φασίστα»

2026-03-30 - 12:53

Αν και οι μέρες είναι δύσκολες, οι καιροί χαλεποί και τα σύννεφα του πολέμου πυκνά γύρω από τη Μέση Ανατολή, μια χαραμάδα βεβαιότητας άνοιξε το περασμένο τριήμερο στη διάρκεια του πρώτου διεθνούς λογοτεχνικού φεστιβάλ της Αθήνας AILF που διοργάνωσε ο Δήμος Αθηναίων με τη συμβολή μιας ομάδας από τον κόσμο των βιβλίων. Να ήταν οι ουρές που σχημάτισαν οι φιλαναγνώστες για να λάβουν βιβλία με την υπογραφή των συγγραφέων τους; Η παρουσία στη διοργάνωση του φετινού κατόχου Νομπέλ Λογοτεχνίας Λάσλο Κρασναχορκάι και των δύο βραβευμένων με Μπούκερ συγγραφέων Ντέιβιντ Σολόι και Πολ Λιντς δεν είναι μικρό κατόρθωμα για την έναρξη αυτού του εγχειρήματος. Αλλωστε και τα δελτία εισόδου στους χώρους των συζητήσεων που αμέσως εξαντλήθηκαν ανέδειξαν τις ενθαρρυντικές ενδείξεις στην ατμόσφαιρα της Τεχνόπολης, όπου φιλοξενήθηκαν οι εκδηλώσεις, τα masterclasses, οι προβολές ταινιών και οι μουσικές στιγμές που συμπλήρωσαν αυτή τη λογοτεχνική γιορτή. Η κεντρική συζήτηση του φεστιβάλ, το απόγευμα του Σαββάτου, με θέμα τη λογοτεχνία, την πολιτική και την άνοδο της Ακροδεξιάς έγινε μεταξύ του νομπελίστα ούγγρου συγγραφέα Λάσλο Κρασναχορκάι, της γερμανίδας θεωρητικού της διαφορετικότητας και πολεμικής ανταποκρίτριας Κάρολιν Εμκε, του ιστορικού Κωστή Καρπόζηλου και του προέδρου της Τεχνόπολης Δήμου Αθηναίων και διευθυντή του Σημείου για τη Μελέτη και την Αντιμετώπιση της Ακροδεξιάς στην Ελλάδα Κωστή Παπαϊωάννου. Σε μια προσπάθεια να εξηγήσουν το φαινόμενο ανόδου της Ακρας Δεξιάς και του αυταρχισμού στη σύγχρονη Ευρώπη, οι συνομιλητές παρουσίασαν τα διαφορετικά επιχειρήματά τους, συμπλήρωσαν τις θέσεις τους με γλαφυρά παραδείγματα και συμφώνησαν να διαφωνήσουν για τη διάσωση ή την απώλεια της ελπίδας. Ο Κωστής Καρπόζηλος ξεκίνησε τη συζήτησή τους με τίτλο «Η ελπίδα ως σφάλμα; Λογοτεχνία και πολιτική στη Σκοτεινή Ευρώπη», με αφετηρία το βιβλίο του Λάσλο Κρασναχορκάι «Herscht 07769. Η ιστορία Μπαχ του Φλόριαν Χερστ» (εκδ. Πόλις) θέτοντας το ιστορικό πλαίσιο: «Μετά το 1989 στην Ουγγαρία η στιγμή της μετακομμουνιστικής μετάβασης είναι από τις λίγες ιστορικές στιγμές της διάχυτης ελπίδας ότι η Ιστορία φτάνει στην ολοκλήρωσή της μέσα από την επέκταση της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Και αυτό που καθιστά ίσως πιο ειρωνικό το γεγονός είναι η προσωπικότητα που συμπυκνώνει τον πολιτικό αυταρχισμό στην Ουγγαρία σήμερα, ο Βίκτορ Ορμπαν. Τα κείμενά του της στιγμής του 1989 δείχνουν να είναι ο άνθρωπος που συμβολίζει τη νεανική ανυπακοή, την αναζήτηση της φιλελεύθερης Δύσης, τη γοητεία της μετάβασης σε έναν κόσμο απεριόριστων δυνατοτήτων. Ας δούμε πώς σκεφτόμαστε σήμερα τον πολιτικό αυταρχισμό. Η άνοδός του οδηγεί σε μία εξιδανίκευση ενός παρελθόντος στέρεου, όπου οι ελίτ είχαν τον έλεγχο των πραγμάτων. Ή σε μία τάση ενός ιδιότυπου ελιτισμού που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους που δεν ψηφίζουν όπως θα έπρεπε να ψηφίζουν μέσα από τη λογική της αμορφωσιάς. Οτι δεν έχουν μάθει αρκετά, δεν είναι αρκετά διαβασμένοι για τα πράγματα. Αυτό που σκεφτόμουν διαβάζοντας το “Herscht 07769” είναι ότι μπορεί να διακρίνει κανείς ότι ο πολιτικός αυταρχισμός συνδέεται με μια ιστορική παράδοση και παράγει νόημα μέσα από την υπεράσπιση της παράδοσης και του πολιτισμικά υψηλού. Συχνά στην κριτική μας τείνουμε να αντιμετωπίζουμε την άνοδο του πολιτικού αυταρχισμού απλώς ως προϊόν άγνοιας. Ως ιστορικός έχω επιχειρηματολογήσει πολλές φορές ότι δεν είναι η γνώση η δύναμη εκείνη η οποία αντιστρατεύεται την άνοδο του πολιτικού αυταρχισμού, ούτε καν η γνώση την οποία υπηρετώ ως ιστορικός. Η Ιστορία εν τέλει μπορεί και να μην κάνει τίποτα». Ο Κρασναχορκάι για τον φασισμό Ο Λάσλο Κρασναχορκάι, αφού μίλησε για το γονίδιο του «κακού», κράτησε μια πιο αισιόδοξη και μαχητική στάση τονίζοντας ότι «χτίσαμε πολιτισμούς για να εμποδίσουμε τη μετάδοσή του. Θα πρέπει να φρενάρουμε αυτό το μοχθηρό γονίδιο. Δεν πιστεύω ότι η ύπαρξη του φασισμού οφείλεται σε κοινωνικά συμβάντα ή στην αμορφωσιά. Μπορώ να πω ότι υπάρχουν πολλοί αμόρφωτοι άνθρωποι και δεν είναι όλοι τους φασίστες. Σε ένα βαγόνι του μετρό γεμάτο κόσμο αρκεί ένας φασίστας για να τον θυμόμαστε για τις πράξεις του. Και σε ένα μετρό γεμάτο με φασίστες χρειάζεται τουλάχιστον ένας δημοκράτης. Είναι όμως αδύνατον να συνομιλήσεις με έναν φασίστα». Ο Κωστής Παπαϊωάννου σχολίασε την αδυναμία να ορίσουμε το φαινόμενο ανόδου της Ακροδεξιάς παρατηρώντας ότι «ζούμε με τη σαγήνη του αδιανόητου. Γοητευόμαστε με τη βαθιά πλάνη ότι ο νέος αυταρχισμός κερδίζει. Παράλληλα βιώνουμε τη σαγήνη της απόγνωσης. Μαγνητιζόμαστε και φτάνουμε στο χείλος ενός γκρεμού και κοιτάζουμε το βάραθρο. Αυτό δρα παραλυτικά πάνω μας, με μια αίσθηση που περιγράφει το αγαπημένο τραγούδι των Pink Floyd “Comfortably Numb” που το ακούω συχνά και το βρίσκω πιο επίκαιρο από ποτέ: άνετα μουδιασμένος». Η Κάρολιν Εμκε πιστεύει ότι «μέρος του προβλήματος του αυταρχισμού και του φασισμού που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι η προσπάθειά τους να αναδιατάξουν την κοινωνία και να κηρύξουν κάποιες ζωές αξιόλογες και άλλες μη αξιόλογες. Κηρύσσουν αυτά τα σώματα αποδεκτά και άλλα σώματα μη αποδεκτά. Κάτι που αντιμετωπίζουμε στον πόλεμο στη Μέση Ανατολή. Πιστεύω λοιπόν ότι δεν μπορούμε να πολεμήσουμε αυτόν τον φασισμό και τον αυταρχισμό, όπως κι αν τον ονομάσετε, της σημερινής εποχής, αν δεν αντιμετωπίσουμε τα τυφλά σημεία στην κουλτούρα μνήμης μας και της ενσυναίσθησης της σημερινής εποχής. Γι’ αυτό χρειαζόμαστε τη λογοτεχνία του Λάσλο που, πιστεύω, ανοίγει τη φαντασία μας ως προς τις πολυπλοκότητες και τα ενοχλητικά όμορφα ή φρικτά πρόσωπα των ανθρώπων».